Dit is een bijdrage gebaseerd op de NMBS brochure "Montage handleiding voor de bovenleiding", uitgave 1967.

Zoals alles wat met spoorwegmodelbouw te maken heeft, is dit aspect een grote verzameling compromissen en het is de bedoeling om tot een realistisch resultaat te komen, zoveel mogelijk de basisprincipes respecterend.

1- Masten.

In het raam van een industriële productie is het niet mogelijk masten te voorzien met een aangepaste vorm voor alle mogelijk situaties. Het kan dus nodig zijn om, vertrekkende van handelsproducten over te gaan tot "maatconfectie".

Volgende punten worden behandeld:

a - Onderlinge afstand.                                  

b - Plaatsing naast het spoor.

c - Fundering en verankeringen.

d - Consoles.

e - Afmetingen van de masten.

1a ) Onderlinge afstand.

Bij de NMBS staan de masten voor de ophanging van de bovenleiding op een veelvoud van 7 meter uit elkaar.  De minimumafstand is 21 meter en de maximumafstand is 63 meter.  Op 1/87 komt dit overeen met 80,47 mm, wat om praktische redenen wordt afgerond naar 80 mm.  De normale afstanden worden dan 240 mm voor 21 meter, vervolgens 320, 400, 480, 560, 640 en 720 mm. Voor kleine bochtstralen gebruikt de NMBS de formule:  afstand - 2√R.  Dit geeft voor een HO straal van 600 mm :  afstand:  2√600 - 50 mm, een in de praktijk  niet te gebruiken waarde.

Door toepassing van de algemene formule :  afstand = √8Rt waarin we t (de nuttige breedte van de stroomafnemer) gelijk nemen aan de 15 mm, bekomen we :  afstand = √8x600x15 = 268 mm.

Dit geeft de genormaliseerde lengte van 240 mm.

Let op ; de breedte van het sleepstuk van de pantograaf kan verschillen van fabrikant tot fabrikant.  Controleren is dus de boodschap.

Bij dubbel spoor stelt zich in de bochten het bijkomend probleem van de lengte verschillen.  In dit geval past  men het 80mm patroon toe op de as van het tussenspoor (rechtlijnig  !)  Binnen - en buitenmaat worden overeenkomstig aangepast.

Ook de overgang van recht spoor naar bocht gebeurt volgens bepaalde regels.  Gemakshalve passen we het zelfde systeem toe voor de bochten met en bochten zonder parabolische overgang ( zie fig.1).

                                                Fig.1-  DRUK OP FIG. OM TE VERGROTEN

Dit geeft:

Spanwijdte HO                    X                       X voor R - 600

______________________________________________________________________

720                            √ 0,67R                       20

640                            √ 0,76R                       21

560                            √ 0,82R                       22

480                            √ 0,88R                       23

400                            √ 0,93R                       24

Door  extrapoleren bekomen we voor de kleinere overspanningen :

320                                                               25

240                                                               26

1b) Plaatsing naast het spoor.

Algemene en dwingende maatregel ;  de masten moeten altijd buiten het vrije ruimteprofiel van de baan liggen.

Voor de HO-wereld betekent dit concreet :  17mm tussen de buitenkant van het dichtste spoor en het voorvlak van de mast (of 26mm tot de aslijn).

Ook hier rijzen weer problemen door de korte HO-bochten.  Hier stel ik de volgende praktische methode voor :  de maximale uitzwaai van een 304mm wagen + 6mm.

Let op :  het gaat hier om minima !  Voor gewone toepassingen gebruikt men een afstand van 30mm voor de rechte baan, steeds tussen de voorkant van de mast en de buitenkant van het dichtstbijzijnde spoor.

In de bochten :  zelfde methode als boven  doch + 10mm.

Op een perron langs een enkel spoor wordt de maat 37mm; voor een perron tussen twee sporen staat de mast in het midden.

Een sein, geplaatst naast de rechte baan, brengt de minimummaat op 27mm.  In geval een sein in een bocht staat worden de drie laatste masten voor het sein aan de buitenkant van de bocht gezet (NMBS).  Voor de kleine Ho-stralen is één of twee masten voldoende, afhankelijk van de afstand van het sein tot de laatste mast.

Wissels.

Fig.2 en 3

De op modelbanen nogal veel toegepaste oplossing om gemakkelijkheidhalve de bovenleiding van doorgaand èn afbuigend spoor vanuit één ophangpunt te laten vertrekken is niet erg realistisch.

Voor vertakkingen in de baan wordt fig. 2 toegepast, fig. 3 is dienstig in de stations

1c) Funderingen en verankeringen.

De funderingen van de masten verschillen volgens de omstandigheden, maar ze hebben minimaal een doorsnede van 0,8 x 0,8m  (HO- 9x9mm).  Het weergeven van de fundering is niet alleen realistisch, het kan ook handig zijn bij een afwijkende rijdraadhoogte.

Verankeren van eindmasten en afspanmasten gebeuren met een trekstang van de mast naar een fundering of naar een ankerpaaltje (fig. 4)

Fig.4 -

1d) Consoles.

Een console bestaat uit een dwarsbalk met trekstang (en) en de voorzieningen voor de ophanging van de bovenleiding.  Ook hier kunnen we niet buiten een HO-kompromis.  Voor het bepalen van de maat E (fig. 5 en 6.) nemen we de hoek α tussen 45° en 30°, de hoek β minimum 15°, waarbij E kan variëren tussen 16 en 35mm.

De dwarsbalken zijn twee rug aan rug geplaatste messing U-profielen van 2 x 1 x 0,5mm (niet tegen elkaar).

      Fig.5 en 6

1e) Afmetingen van de masten.

Profiel.

Met uitzondering van de aanloopperiode worden op het net masten uit breedflensprofiel toegepast, gaande van HE 140 tot HE 450 (1/87 : van 1,6  tot 5,2mm).  Er zijn messing H-profielen in de handel van 3,4 en 5mm, wat voldoende is voor de diverse HO-toepassingen.  Deze profielen zijn zeer fraai maar ook zeer duur. Het valt zelfs te betwijfelen dat zelfbouwmasten goedkoper uitvallen dan de handelsproducten van Sommerfeldt.

Lengte.

De lengte van de mast wordt steeds aangegeven boven de fundering.  Ze is afhankelijk van verschillende factoren zoals het aantal overspannen sporen, het type overspanning, het aantal trekstangen enz.

De NMBS gebruikt 18 standaardlengten.  Vanaf 5,9m vergroten ze telkens met 450mm (HO-5mm).  Hierna de overeenkomstige (afgeronde) HO-maten :

Bepaling van de lengte der palen.

Fig.7